آيا فدك جزء موقوفات حضرت زهرا(س) بوده يا نه

زندگي كوتاه زهراي مرضيه(س) بركات بي شماري را به دنبال داشت بركات معنويش سراسر تاريخ اسلامي را فرا گرفت حكايت هاي پيامبر(ص) و ايمه اهل بيت(ع) از رفتار خداپسندانه اش بالاترين مدرسه انسان سازي آنان بود مفسران ژرف انديش در ذيل سوره كوثر فاطمه(س) و فرزندانش را مصداق حقيقي كوثر - خير كثير - دانسته اند (۱) كه خداوند آنها را به پيامبرش عنايت كرد پس نمي توان بركات وجودي فاطمه(س) را منحصر در امور معنوي تنها دانست عملكرد و سيره پيامبرگونه اش در امور مادي و معنوي هر دو بركت را به دنبال داشت. او در باب صدقات و موقوفات برترين بانوي جهان بوده و هست هر چه را مالك بوده بر اساس سيره پدر بزرگوارش تقديم به فقراء و مستمندان مي نمود و علاوه بر كمك هاي مقطعي كمك هاي جاويدان و مستمري - موقوفات و صدقات - داشته است.

علامه عاليمقدار مجلسي (ره) مي گويد: سيد بن طاووس(ره) رو به فرزندش نمود گفت: پسرم موقوفات و صدقات جده ات فاطمه زهرا(س) همانند العوالي - حيطان سبعه - و... از اموالي بود كه رسول خدا(ص) آنها را بدون جنگ و درگيري مالك گرديد و كسي در آن شريك نبوده و ملك خالص آن حضرت شد و «في » محسوب شد. بعدا پيامبر خدا(ص) آنها را در زمان حيات خويش به دخترش به صورت هبه (بخشش) واگذار كرد. فاطمه(س) هم آنها را در راه خدا وقف نمود - غير از فدك كه توضيحش خواهد آمد - و سپس «موقوف عليهم » - كساني را كه مي توانند از آن موقوفات استفاده نمايند - مشخص كرد.

سپس سيد بن طاووس(ره) اضافه كرد و گفت فرزندم: در ارزش آنها همين قدر بس كه بعضي از آن اموال سالانه بين ۲۴۰۰۰ تا ۷۰۰۰۰ درهم درآمد داشته است. (۲)

صدقات صديقه طاهره(س)

الف) ام العيال: چشمه اي است كه به بركت آن روستايي بزرگ در كنارش ساخته شده اين روستا در نزديكي قلعه هاي «آرة » كه بين راه مكه و مدينه است واقع شده در آن روزگار بيش از ۲۰۰۰۰ نخل خرما داشته است و امروز هم در آنجا ميوه هاي مختلف مانند ليمو انگور موز به عمل مي آيد ام العيال در يكصد و هفتاد كيلومتري مدينه منوره و پنجاه و شش كيلومتري شرق «سقيا» قرار دارد. (۳)

عرام بن اصبغ سلمي كه شخصي مورد اطمينان است و در سال هاي ۲۷۵ هجري قمري زندگي مي كرده و در شناسايي منطقه «تهامه » از خبرگي ويژه اي برخوردار بود (۴) مي گويد: ام العيال قرية صدقة فاطمة الزهراء بنت رسول الله (صلي الله عليه و آله); روستاي ام العيال صدقه و موقوفه فاطمه زهرا(س) دختر رسول خدا(ص) است. (۵)

امروز هم فرزندان فاطمه(س) از آن بهره مي گيرند. اين چشمه و اين سرزمين از سوي صديقه طاهره(س) بر سادات حسيني وقف گرديده است. (۶)

چه بسا وقف بر سادات حسيني از آن جهت بوده كه بنا بر پيش بيني فاطمه(س) امامت در نسل و فرزندان حسين بن علي - عليهما السلام - استمرار پيدا مي كرده و از سوي ديگر بعد از شهادت ابا عبدالله الحسين(ع) فرزندان آن حضرت بيشتر مورد غضب و ناخوشايندي حاكمان بني اميه واقع مي شدند و نياز به يك پشتوانه مالي خاص داشتند. از اين رو «ام العيال » را وقف سادات حسيني مي نمايد و در بين مسلمانان روشن و مسلم است كه اموال موقوفه بايد صرف «موقوف عليهم » گردد.

سمهودي نيز مي نويسد: ام العيال چشمه اي است كه متعلق به فاطمه زهرا(س) بوده سپس آن را وقف نمود. توسط اين چشمه بيش از بيست هزار نخل آبياري مي گرديده و جعفر بن طلحة بن عبيدالله تيمي دويست هزار دينار جهت احياء آن و اطراف آن صرف كرده است. (۷)

باغ هاي هفتگانه موقوفه فاطمه(س)

ب: ديگر موقوفات صديقه طاهره در وصيت نامه اش به علي بن ابيطالب(ع) چنين آمده است: ابوبصير مي گويد: امام محمد باقر(ع) فرمود: آيا وصيت نامه مادرم فاطمه(س) را در اين مورد بخوانم ما تقاضا و درخواست نموديم كه قرايت كند. حضرت ظرف كوچك (و يا زنبيلي) را بيرون آورد و نوشته اي را از آن ميان به دست گرفت و چنين قرايت كرد:

«بسم الله الرحمن الرحيم هذا ما اوصت به فاطمة بنت محمد رسول الله - صلي الله عليه و آله - اوصت بحوايطها السبعة العواف و الدلال و البرقة و الميثب و الحسني و الصافية و ما لام ابراهيم الي علي بن ابي طالب فان مضي علي فالي الحسن فان مضي الحسن فالي الحسين فان مضي الحسين فالي الاكبر من ولدي. شهد الله علي ذلك و المقداد بن الاسود و الزبير بن عوام و كتب علي بن ابي طالب - عليه السلام -»; (۸) اين وصيت نامه اي است كه فاطمه زهرا(س) دختر محمد پيامبر خدا(ص) بدان وصيت نمود. در آن وصيت نمود كه زمين ها و باغ هاي ديوار شده هفت گانه: العواف الدلال البرقه المثيب الحسني الصافيه و مشربه ام ابراهيم در اختيار علي بن ابي طالب(ع) است و چنانچه علي(ع) از دنيا رفت در اختيار فرزندم حسن بن علي - عليهما السلام - قرار مي گيرد و چنانچه او از دنيا رفت در اختيار فرزند ديگرم حسين بن علي - عليهما السلام - خواهد بود و بعد از او در اختيار بزرگترين فرزندانم قرار خواهد گرفت. گواهي مي دهد بر اين وصيت نامه خداوند متعال و سپس افرادي همانند مقداد بن اسود كندي و زبير بن عوام. كه وصيت نامه توسط اميرميمنان علي بن ابيطالب [عليه السلام] نوشته شد.

همانند روايت فوق با اندكي اختلاف از امام صادق و امام رضا - عليهما السلام - نقل گرديده و مضمون گذشته را مورد تاكيد قرار داده اند.

سمهودي در باره باغ هاي هفتگانه به نقل از واقدي گفته است: مخيريق در ميان يهود بني نضير عالم انديشمند و متعهدي بود كه ايمان به پيامبر خدا(ص) آورد سپس اموالش را در اختيار آن حضرت قرار داد و اين اموال همان باغ هاي ديوار كشيده هفتگانه بوده است. و همچنين از محمد بن كعب نقل كرده كه: كه اين اموال متعلق به مخيريق يهودي بوده چون جنگ «احد» فرا رسيد رو به ديگر يهوديان كرد و گفت: چرا محمد - (صلي الله عليه و آله) - را ياري نمي كنيد سوگند به خدا همه شما مي دانيد كه ياري دادن به او وظيفه و تكليف همه شماها است. جواب دادند:

امروز شنبه است [روز عبادت و تعطيلي است]مخيريق گفت: شما از وظيفه فرار مي كنيد شنبه يعني چه! سپس خود شمشير بر گرفت و همراه با رسول گرامي اسلام با دشمنان آن حضرت جنگيد تا سخت مجروح گرديد و چون در بستر افتاد چنين وصيت كرد:

«اموالي الي محمد يضعها حيث يشاء; دارايي هاي من در اختيار محمد(ص) خواهد بود هر كجا مي خواهد و صلاح مي داند مصرف كند.» (۹)

رسول خدا در سال هفتم هجرت اموال مخيريق را جزء صدقات قرار داد (۱۰) ولكن امام رضا(ع) فرمود: رسول خدا آن ها را وقف بر فاطمه نمود و سپس فاطمه آنها را بر بني هاشم و بني المطلب وقف نموده است. (۱۱)

«حيطان سبعه » همان باغ ها و مزارع هفت گانه اي است كه اطراف آن ديوار كشيده شده بود و بيشتر آنها در منطقه «العوالي » و شرق مدينه منوره واقع شده بود.

۱- العواف: بعضي آن را - الاعواف - دانسته اند و لكن ابن شبه مي گويد صحيح در نزد من «العواف » است و آن جايگاه وسيعي است در نزديكي شهر مدينه كه مردم آن اموال خويش - گوسفندان و شتران و... - را در آن جا نگهداري مي كردند اين وادي از سرچشمه «مهزور» آبياري مي گرديد. (۱۲)

ابو غسان گفته است: الاعواف جزء معروف بالعالية (۱۳); اعواف; قطعه زمين شناخته شده اي است كه در منطقه باب العوالي واقع شده است.

۲ - الصافية: اين باغ در قسمت شرقي مدينه واقع شده و به قطعه «زهيره » (۱۴) معروف است اين مكان از جمله اموالي بود كه از يهود بني قريظه بدست آمد و چون هيچگونه درگيري وجود نداشت جزء اموال خالص پيامبر خدا(ص) محسوب شد و كسي در آن سهمي نداشت. پيامبر آن را به دخترش فاطمه(س) واگذار كرد او هم آن را وقف نمود.

۳ - الدلال: قطعه زميني بود كه در قسمت شرقي مدينه قبل از صافيه واقع شده آن را بني ثعلب يهود مالك بودند امام باقر(ع) فرمود: دلال متعلق به يك زن يهودي از بني نضير بود كه سلمان(ره) در نزد او در بردگي بسر مي برد آن زن طي قراردادي با سلمان بنا را بر اين گذاشتند كه سلمان آن سرزمين احيا كند و درختكاري نمايد سپس آن زن مسلمان را آزاد نمايد رسول خدا(ص) از اين پيمان و قرارداد آگاه شد به نزد مسلمان در محل كاشتن درختها آمد و به او كمك كرد و در مدت كوتاهي درختان بزرگ شدند و به ثمر نشستند پس از مدتي كه اسلام قدرت پيدا كرد. آن سرزمين به عنوان غنيمت - في - به تصرف پيامبر خدا درآمدپيامبر(ص) آن را به دخترش فاطمه داد. فاطمه(س) هم آن را وقف در راه خدا نمود. (۱۶) و بعضي محدثان از «الدلال » تعبير به «الكلاب » كرده اند و گفته اند: آن نهر آب مورد توجهي بود كه در مدينه جاري مي گشت و مردم از آن بهره مي بردند.

۴ - برقه: اين باغ در قبله مدينه به سمت مشرق قرار گرفته بود قبلا از اموال يهود بني قريظه محسوب مي گرديد لكن بعد از اينكه به دست رسول خدا(ص) افتاد سلمان(ره) در آن درختكاري كرد و بعد هم به فاطمه واگذار شد كه آن حضرت آن را وقف بر بني هاشم و بني المطلب نمود. (۱۷)

۵ -الميثب: جايش معين نيست و لكن جزء عنايمي است كه بدون جدال به دست پيامبر(ص) افتاد او هم آن را به دختر خويش داد و بعد هم فاطمه(س) وقفش نمود بكري مي گويند: از موقوفات عام رسول خدا(ص) است. (۱۸)

۶ - حسني: موضعي است كه در نزديكي «الدلال » واقع شده و مشهور به «الحسينيات » مي باشد اين محل از وادي «مهزور» آبياري مي گردد. (۱۹)

۷ - مشربه ام ابراهيم: در آخر باب العوالي مدينه منوره بستاني است كه چون ام ابراهيم - ماريه قبطيه - همسر رسول خدا(ص) را در آنجا درد زايمان عارض شد دستش را به چوبي گرفته بود كه بعد از لحظاتي فرزندش «ابراهيم » به دنيا آمد بدين جهت مشربه ام ابراهيم نام گرفت اين بستان در نزديكي مدارس يهودي آن روز قرار داشت و درختان آن بستان از وادي «مهزور» آبياري مي گرديد. (۲۰) مشربه به اطاق مسكوني اطلاق مي شود پيامبر خدا(ص) ماريه قبطيه را آنجا سكونت داده بود. (۲۱

آيا فدك جزء موقوفات بوده يا نه

در باره فدك توجه به دو مطلب حايز اهميت است: اولا: فدك در ۱۴۰ كيلومتري مدينه منوره واقع شده و بعضي مانند ياقوت حموي فاصله بين فدك و مدينه منوره را دو تا سه روز دانسته اند و فدك را غير از حيطان سبعه مي دانند زيرا حيطان سبعه همگي در اطراف مدينه بوده و تمليك آن ها توسط مخريق در سال دوم و سوم هجرت بعد از غزوه احد بوده و آنها را به رسول خدا(ص) واگذار نموده. و حدود و جايگاه آن هم معين شده همان طوري كه گذشت.

فدك را كسي جزء صدقات و موقوفات آن حضرت ندانسته اند بلكه بر اساس كلام فاطمه(س) فدك ملك طلق او بوده و نيز خلفاء بني اميه و بني عباس هم كه در بعضي از مقاطع تاريخي به فرزندان فاطمه(س) واگذار كردند آن را ميراث آن حضرت دانستند.

در نامه مامون عباسي به هنگام واگذاري فدك به فرزندان فاطمه(س) خطاب به فرماندار مدينه (قثم بن جعفر) نوشت:

انه كان رسول الله(ص) اعطي ابنته فاطمة(س) فدك و تصدق عليها بها و ان ذلك كان امرا ظاهرا معروفا عند آله - عليه الصلاة و السلام - ثم لم تزل فاطمة تدعي منه بما هي اولي من صدق عليه. و انه قد راي ردها الي ورثتها و تسليمها الي محمد بن يحيي بن الحسين زيد بن علي بن الحسين بن علي ابي طالب [عليه السلام] و محمد بن عبدالله بن الحسين بن علي بن الحسين بن علي بن ابي طالب - رضي الله عنهم - ليقوموا بها لاهلها. (۲۲)

همانا رسول خدا(ص) فدك را به دخترش «فاطمه »(س) بخشيد و بر او روا داشت اين مطلب در نزد اهل بيت رسول خدا(ص) روشن و آشكار است بعد همچنان فاطمه(س) مدعي آن بود كه فرمايش آن بانو سزاوارتر به تصديق و قبول است پس مصلحت در اين است كه فدك به ورثه فاطمه(س) بازگردانده شود و به محمد بن يحيي و محمد بن عبدالله نوه هاي علي بن الحسين[عليه السلام] واگذار كنيد تا آنها به اهلش برسانند.

پي نوشتها:

۱- التفسير الكبير فخر رازي ج ۳۲ ص ۱۲۴; مجمع البيان ج ۱۰ ص ۵۴۹.

۲- سفينة البحار شيخ عباس قمي ج ۷ ص ۴۵; بحارالانوار ج ۲۹ ص ۱۲۳ ح ۵.

۳- معجم معالم الحجاز عاتق بن غيث بلادي ج ۱ ص ۲۱.

۴- اعلام زركلي ج ۴ ص ۲۲۳.

۵- معجم معالم الحجاز ج ۶ ص ۱۹۴.

۶- عمدة الاخبار في مدينة المختار احمد بن عبدالحميد عباسي ص ۲۴۱.

۷- وفاء الوفا باخبار دار المصطفي ج ۴ ص ۱۱۳۰.

۸- فروع كافي ج ۷ ص ۴۸ ح ۵; بحارالانوار ج ۴۳ ص ۲۳۵ح ۱.

۹- وفاء الوفا ج ۳ ص ۹۹۰ و ۸۲۵.

۱۰- تاريخ المدينة المنوره ابن شبه ج ۳ ص ۱۷۳ - ۱۷۵.

۱۱- فروع كافي ج ۷ ص ۴۷ و ۴۸ ح ۱ - ۴.

۱۲- تاريخ المدينة المنوره ج ۱ ص ۱۷۴.

۱۳- بحارالانوار ج ۲۲ ص ۲۹۹.

۱۴- همان.

۱۵- تاريخ المدينة المنوره ج ۱ ص ۱۷۴; بحارالانوار ج ۲۲ص ۲۹۹.

۱۶- بحارالانوار ج ۲۲ ص ۳۰۰.

۱۷- همان.

۱۸- معجم معالم الحجاز ج ۸ ص ۳۰۹.

۱۹- وفاءالوفا ج ۴ ص ۱۲۹۱.

۲۰- تاريخ المدينة المنورة ج ۱ ص ۱۷۳; بحارالانوار ج ۲۲ ص ۲۹۹; وفاءالوفا ج ۴ ص ۱۲۹۱.

۲۱-همان.

۲۲- معجم معالم الحجاز عاتق بن غيث البلادي ج ۷ ص ۷ -۲۶.

منبع: مجله فرهنگ كوثر آبان ۷۶

سايت رياحين