زيارت عاشورا كلام امام معصوم

آغاز سخن

اگر بخواهيم در بين زيارت‌نامه‌هايي كه براي معصومين وارد شده است از مشهورترين آنها نام ببريم قطعاً زيارت عاشوار از اولين آنها است. تحقيق و پژوهش‌هاي بسياري كه در مورد سند و محتواي زيارت عاشورا انجام شده نشان مي‌دهد كه اين زيارت بي‌ترديد از امام معصوم عليه‌السلام صادر شده است.

از اين‌رو ادعا در مورد تضعيف اين زيارت و مفاد آن بايد بر اساس دلايل و شواهد علمي باشد و صرفاً با بيان يك ادعا نمي‌توان حجم عظيمي از مستندات و مدارك معتبر در اين زمينه را ناديده گرفت. (دراين خصوص كتاب‌ها و مقالات بسياري نگاشته شده است از جمله كتب: «بررسي سند محتوا و نسخه‌هاي زيارت عاشورا محمد عندليب همدان انتشارات مسجد جمكران» «بررسي سند زيارت عاشورا جعفر تبريزي انتشارات دار الصديقه الشهيده سلام‌الله عليها» و از مقالات: «بررسي اسناد زيارت عاشورا از نظرگاه سند و جايگاه جعفر سبحاني كتاب سيماي فرزانگان ج۲ ص۴۹۵ ـ ۵۰۶». «سخني در باب اعتبار سندي زيارت عاشورا سيد موسي شبيري زنجاني فصلنامه سفينه صص 184-178 شماره 14 بهار 1386». «كتاب شناسي زيارت عاشورا ناصرالدين انصاري قمي فصلنامه علوم حديث صص 181-165 شماره 23 بهار 1381»)

اين مطلب جدا از اين موضوع است ‌كه اتفاقاً مضامين بلندي كه در عبارات زيارت عاشورا بيان شده نشانگر اين است كه اين زيارت انشاء و ساخته‌ي افراد عادي نيست و جز امام معصومِ آگاه به اسرار و حكمت‌هاي الهي كسي نمي‌تواند چنين مضاميني را بيان كند.

بنابراين با توجه به اينكه زيارت عاشورا"كلام امام معصوم است نه يك شيعه پيرو"بايد مفاد و محتواي عميق آن را مورد واكاوي قرار داد تا بتوان از اين سفره نوراني بيشتر و بهتر بهره برد.

بار ديگر متذكر مي‌شويم كه براي رد يا قبول هر ادعايي بايد مستندات و مدارك معتبر آن مورد بررسي قرار گيرد و بيان يك جمله كه «خودِ متن زيارت عاشورا بي نياز از بررسي سندي و اعتباري در موارد بسياري از دور داد مي‌زند كه نمي‌تواند سخن امام باشد» خود دليل بر بطلان حرف گوينده و ترس او از مواجهه با حقايق است!

زيرا آنچنان منابع و مدارك متقن و معتبر در مورد سند و محتواي زيارت عاشورا وجود دارد و به اندازه‌اي بررسي و كنكاش علمي در اين زمينه انجام شده است كه حقيقت كاملا روشن است مگر آنكه كسي چشم خود را ببندد و نخواهد آن را بپذيرد.

نكته ديگر آن‌كه از بديهي‌ترين اصول علمي در بررسي متون حديثي بررسي سندي آن است و اين‌كه ادعا شود لازم نيست به اعتبار سندي زيارت عاشورا توجه شود سخني كاملاً غير علمي و غير منطقي است.

در اين گفتار مختصر با ذكر شواهدي به هماهنگي بين ادبيات زيارت عاشورا با ادبيات قرآن و ديگر زيارت‌نامه‌ها اشاره شده و تاكيد مي‌گردد كه در كنار اعتبار سندي خودِ متن اين زيارت و خطاب‌هاي آن نشان مي‌دهد كه اين زيات قطعاً از امام معصوم صادر شده است.

تقرب به خدا از طريق پنج تن آل عبا

در بين اهل بيت عصمت و طهارت توجه به پنج تن آل عباـ به ويژه حضرت امام حسين عليه‌السلام ـ از جايگاه ويژه‌اي برخوردار است. جملاتي كه معصومين در مورد اين انوار مقدس بيان فرموده‌اند بيان‌گر اين موضوع است از جمله:

· در زيارت امين الله كه به سندهاي بسيار معتبر از جابر روايت شده است امام زين العابدين عليه السلام وقتي به زيارت حضرت اميرالميمنين عليه‌السلام آمدند نزد قبر آن حضرت ايستاده و گريستند و خطاب به حضرت اميرمومنان سلام‌الله عليه فرمودند: «السلام عليك يا امين الله في ارضه...»

در فراز پاياني اين زيارت امام سجاد عليه‌السلام خطاب به خداوند متعال عرضه مي‌دارد: «اَللّهُمَّ فَاسْتَجِبْ دُعآيي‏ وَاقْبَلْ ثَنآيي‏ وَاجْمَعْ بَيني‏ وَبَينَ‏ اَوْلِيآيي‏ بِحَقِّ مُحَمَّدٍ وَعَلِيٍّ وَفاطِمَةَ وَالْحَسَنِ وَالْحُسَينِ اِنَّك وَلِيُ‏ نَعْمآيي» (كامل الزيارات ص 27)‏

· امام صادق عليه‌السلام در مورد حضرت علي سلام‌الله عليه فرمودند: «ولَايَتِي لِعَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ أَحَبُّ إِلَيَّ مِنْ وِلَادَتِي مِنْهُ» (بحار الأنوار ج39 ص299)

نسبت ولايتي خود با علي بن ابي طالب عليه السلام را از نسبت ولادتي خود با او بيشتر دوست دارم چون ولايت او بر من واجب است و ولادتم از او فَضيلت.

· فرمايش امام صادق عليه‌السلام در زيارت‌نامه حضرت اميرمومنان سلام‌الله عليه موسوم به زيارت مطلقه سوم چنين است: يا جَدَّاهْ يَا سَيِّدَاهْ يَا طَيِّبَاهْ يَا طَاهِرَاهْ لَا جَعَلَهُ اللَّهُ آخِرَ الْعَهْدِ مِنْكَ وَ رَزَقَنِي الْعَوْدَ إِلَيْكَ وَ الْمَقَامَ فِي حَرَمِكَ وَ الْكَوْنَ مَعَكَ مَعَ الْأَبْرَارِ مِنْ وُلْدِكَ صَلَّي اللَّهُ عَلَيْكَ وَ عَلَي الْمَلَايِكَةِ الْمُحْدِقِينَ بِكَ (فرحة الغري ص)

در زيارت عاشورا هم امام عليه‌السلام اين‌گونه به خداوند متعال تقرب مي‌جويد:

· اللَّهُمَّ اجْعَلْنِي عِنْدَكَ وَجِيهاً بِالْحُسَيْنِ عليه السلام فِي الدُّنْيَا وَ الْآخِرَهِ يَا أَبَا عَبْدِ اللَّهِ إِنِّي أَتَقَرَّبُ إِلَي اللَّهِ وَ إِلَي رَسُولِهِ وَ إِلَي أَمِيرِ الْمُيْمِنِينَ‏ وَ إِلَي فَاطِمَهَ وَ إِلَي الْحَسَنِ وَ إِلَيْكَ بِمُوَالاَتِكَ‏ وَ بِالْبَرَاءَهِ مِمَّنْ أَسَّسَ أَسَاسَ ذَلِكَ

· وَ أَتَقَرَّبُ إِلَي اللَّهِ ثُمَّ إِلَيْكُمْ بِمُوَالاَتِكُمْ وَ مُوَالاَهِ وَلِيِّكُمْ‏ وَ بِالْبَرَاءَهِ مِنْ أَعْدَايِكُمْ وَ النَّاصِبِينَ لَكُمُ الْحَرْبَ وَ بِالْبَرَاءَهِ مِنْ أَشْيَاعِهِمْ وَ أَتْبَاعِهِمْ

· اللَّهُمَّ ارْزُقْنِي شَفَاعَهَ الْحُسَيْنِ يَوْمَ الْوُرُودِ وَ ثَبِّتْ لِي قَدَمَ صِدْقٍ عِنْدَكَ مَعَ الْحُسَيْنِ وَ أَصْحَابِ الْحُسَيْنِ الَّذِينَ بَذَلُوا مُهَجَهُمْ دُونَ الْحُسَيْنِ عليه السلام‏

اصولاً يكي از آموزه‌هاي مهم در ادعيه و زيارات تقرب به خداوند متعال از طريق پيامبر و اهل بيت پاكش صلوات‌الله عليهم است. امام سجاد عليه‌السلام در دعاي ابوحمزه از خداوند متعال چنين درخواستي دارند:

· وَاَ لْحِقْني بِاَوْلِيآيِكَ الصّالِحينَ مُحَمَّد وَ الِهِ الاَْبْرارِ الطَّيبينَ الطّاهِرينَ الاَْخْيارِ صَلَواتُكَ عَلَيهِمْ وَعَلي اَجْسادِهِمْ وَاَرْواحِهِمْ وَرَحْمَه اللهِ وَبَرَكاتُهُ (اقبال الاعمال ص 334)

يكي از نكاتي كه در ادبيات اهل بيت مورد توجه است و ما بايد نسبت به رعايت آن مقيد باشيم ادب در گفتار و توجه به شأن و جايگاه حجت خدا است. در زيارت عاشورا امام با عبارت"بابي انت و امي"اين الزام را به ما متذكر مي‌شوند. البته "بابي انت و امي"از طرف معصومين به‌طور مكرر بيان شده است. از جمله امام صادق عليه‌السلام خطاب به حضرت اميرالميمنين عليه‌السلام اين‌گونه بيان فرمودند:

· «بِأَبِي أَنْتَ وَ أُمِّي يَا أَمِيرَ الْمُيْمِنِينَ بِأَبِي أَنْتَ وَ أُمِّي يَا حُجَّةَ الْخِصَامِ‏ بِأَبِي أَنْتَ وَ أُمِّي يَا بَابَ الْمَقَامِ بِأَبِي أَنْتَ وَ أُمِّي يَا نُورَ اللَّهِ التَّامَ‏»(زيارت مطلقه سوم)

هم‌چنين در زيارت اربعين خطاب به جد غريبشان اين‌گونه شهادت مي‌دهند:

· وَاَشْهَدُ اَنَّكَ وَفَيْتَ بِعَهْدِاللهِ وَجاهَدْتَ في سَبيلِهِ حَتّي اَتيكَ الْيَقينُ.... اَللّهُمَّ اِنّي اُشْهِدُكَ اَنّي وَلِيُّ لِمَنْ والاهُ وَعَدُوُّ لِمَنْ عاداهُ بِاَبي اَنْتَ وَاُمّي يَابْنَ رَسُولِ اللَّهِ... (تهذيب الاحكام ج ۶ ص۱۱۳)

در مورد وجود مقدس حضرت مهدي عجل‌الله فرجه هم امامان معصوم عليهم‌السلام اين عبارت را بسيار بيان فرموده‌اند. امام باقر عليه‌السلام فرمودند:

· بِأَبِي وَ أُمِّي الْمُسَمَّي بِاسْمِي وَ الْمُكَنَّي بِكُنْيَتِي السَّابِعُ مِنْ بَعْدِي بِأَبِي مَنْ يَمْلَأُ الْأَرْضَ عَدْلًا وَ قِسْطاً كَمَا مُلِيَتْ ظُلْماً وَ جَوْراً (غيبت نعماني ص۸۶)

پدر و مادرم فداي او باد او همنام من و داراي كُنيه من است . پدرم فداي كسي باد كه سراسر گيتي را سرشار از عدل و داد مي ‏كند همانگونه كه پر از ظلم و ستم شده باشد.

هم‌چنين امام صادق عليه‌السلام در دعاي ندبه خطاب به آخرين حجت خدا مي‌فرمايند:

· بِنَفْسِي أَنْتَ مِنْ مُغَيَّبٍ لَمْ يَخْلُ مِنَّا بِنَفْسِي أَنْتَ مِنْ نَازِحٍ مَا نَزَحَ [يَنْزَحُ ] عَنَّا بِنَفْسِي أَنْتَ أُمْنِيَّةُ شَايِقٍ يَتَمَنَّي مِنْ مُيْمِنٍ وَ مُيْمِنَةٍ ذَكَرَا فَحَنَّا بِنَفْسِي أَنْتَ مِنْ عَقِيدِ عِزٍّ لا يُسَامَي (اقبال الاعمال ص 604)

جانم فدايت تو پنهان شده اي هستي كه از ميان ما بيرون نيستي جانم فدايت تو دوري هستي كه از ما دور نيست جانم فدايت تو آرزوي هر مشتاقي كه آرزو كند از مردان و زنان ميمن كه تو را ياد كرده از فراقت ناله كنند جانم فدايت تو قرين عزّتي كه كسي بر او برتري نگيرد.

امام رضا عليه‌السلام هم در حديثي با اشاره شرايط سخت دوران غيبت فرمودند:

· بِأَبِي وَ أُمِّي سَمِي جَدِّي وَ شَبِيهِي وَ شَبِيهُ مُوسَي بْنِ عِمْرَانَ عَلَيهِ جُيوبُ النُّورِ يتَوَقَّدُ مِنْ شُعَاعِ ضِياءِ الْقُدْسِ

پدر و مادرم فداي او باد او همنام جدّم و شبيه من و شبيه موسي بن عمران است بر او پيراهن‏ هاي نور مي ‏باشد كه از شعاع نور قداست و پاكي فروغ مي ‏گيرد. (غيبت نعماني ص 180)

به‌طور خلاصه عبارت"بابي انت و امي" از طرف امام هم درباره فرزند خود يعني امام بعدي بيان شده است و هم در مورد جد مطهرشان. در نتيجه معلوم مي‌شود بكار بردن اين تعبير لزوماً به معناي برتري يك امام بر امام ديگر نيست. بلكه بيان‌گر جايگاه و شأن حجت خدا و لزوم رعايت ادب در سخن و توجه به آن جايگاه الهي از طرف ماست چنانچه اين مضمون در زيارت عاشورا هم بيان شده است.

برايت و لعن دشمنان اهل بيت

يكي از اصلي‌ترين اركان زيارت‌نامه‌ها موضوع برايت و لعن از دشمنان خدا و اهل‌بيت است. البته وجه آن نيز مشخص است بدون برايت ولايت و دوستي نسبت به اهل بيت حاصل نخواهد شد. امام رضا عليه‌السلام فرمودند:

· «كَمَالُ الدِّينِ وَلَايَتُنَا وَ الْبَرَاءَةُ مِنْ عَدُوِّنَا... وَ اعْلَمْ أَنَّهُ لَا يَتِمُّ الْوَلَايَةُ وَ لَا تَخْلُصُ الْمَحَبَّةُ وَ لَا تَثْبُتُ الْمَوَدَّةُ لآِلِ مُحَمَّدٍ إِلَّا بِالْبَرَاءَةِ مِنْ عَدُوِّهِمْ... » (بحار الانوار ج27 ص 58)

كمال دينداري در ولايت و برايت از دشمنان ماست... بدان كه ولايت شخص به ما كامل نمي‌شود و محبتش نسبت به ما خالص نمي‌گردد و مودتش به آل محمد صلي الله عليه و اله ثابت نمي شود مگر با برايت از دشمنان ايشان ....

در زيارت عاشورا موضوع برايت و لعن دشمنان اهل‌بيت و دشمنان خدا و رسول بسيار پررنگ است و به اين موضوع ما را توجه مي‌دهد كه بايد از اين دشمنان اهل‌بيت هم برايت فكري داشت و هم عملي:

· فَلَعَنَ اللَّهُ أُمَّهً أَسَّسَتْ أَسَاسَ الظُّلْمِ وَ الْجَوْرِ عَلَيْكُمْ أَهْلَ الْبَيْتِ‏ وَ لَعَنَ اللَّهُ أُمَّهً دَفَعَتْكُمْ عَنْ مَقَامِكُمْ وَ أَزَالَتْكُمْ عَنْ مَرَاتِبِكُمُ الَّتِي رَتَّبَكُمُ اللَّهُ فِيهَا

· وَ لَعَنَ اللَّهُ أُمَّهً قَتَلَتْكُمْ وَ لَعَنَ اللَّهُ الْمُمَهِّدِينَ لَهُمْ بِالتَّمْكِينِ مِنْ قِتَالِكُمْ بَرِيْتُ إِلَي اللَّهِ وَ إِلَيْكُمْ مِنْهُمْ وَ (مِنْ) أَشْيَاعِهِمْ وَ أَتْبَاعِهِمْ وَ أَوْلِيَايِهِمْ‏

· يَا أَبَا عَبْدِ اللَّهِ إِنِّي سِلْمٌ لِمَنْ سَالَمَكُمْ وَ حَرْبٌ لِمَنْ حَارَبَكُمْ إِلَي يَوْمِ الْقِيَامَهِ وَ لَعَنَ اللَّهُ آلَ زِيَادٍ وَ آلَ مَرْوَانَ وَ لَعَنَ اللَّهُ بَنِي أُمَيَّهَ قَاطِبَهً وَ لَعَنَ اللَّهُ ابْنَ مَرْجَانَهَ وَ لَعَنَ اللَّهُ عُمَرَ بْنَ سَعْدٍ وَ لَعَنَ اللَّهُ شِمْراً (شَمِراً)

نكته‌اي كه بايد به آن توجه داشت اين است از آنجا كه در برخي فرازها امام معصوم از لفظ"كُم"استفاده كرده است ممكن است اين مطلب را به ذهن متبادر كند كه راوي اين عبارت خود را متفاوت از اهل‌بيت مي‌داند و به عبارتي شخصي غير از امام است.

اما توجه به ادبيات اهل‌بيت عليهم‌السلام نشان مي‌دهد سخن گفتن بر اين سياق يكي از ويژگي‌هاي آن بزرگواران است. به عنوان نمونه در زيارت آل يس در حالي‌كه راوي خود امام دوازدهم آخربن امام معصوم از اهل بيت است اين چنين دستور مي دهند كه ابتدا خطاب به همه اهل بيت بگوييم: سَلامٌ عَلي آلِ ياسين.

سپس خطاب به خودشان چنين سخن آغاز كنيم: اَلسَّلامُ عَلَيكَ يا داعيَ اللهِ وَ ربّانيَّ آياتِه اَلسَّلامُ عَلَيكَ يا بابَ اللهِ وَ ديّانَ دينِه ... (المزار الكبير ص567)

هم‌چنين هنگامي‌كه ايمه عليهم‌السلام"صلوات"مي‌فرستادند و در صلوات مي‌فرمودند:"خدايا بر محمد و آل او درود بفرست"قطعا "خود را"شامل آن اهل بيت مي‌دانستند. اين مضمون در ادعيه و زيارت‌نامه‌هايي كه راوي آن يكي از اهل بيت است فراوان به چشم مي‌خورد كه جهت نمونه فقط به فرازي از صلوات شعبانيه از لسان امام سجاد عليه‌السلام اشاره مي‌شود:

· اللّهُمَّ صَلِّ عَلي‏ مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ شَجَرَةِ النُّبُوَّةِ وَمَوْضِعِ الرِّسالَةِ وَمُخْتَلَفِ الْمَلايِكَةِ وَمَعْدِنِ الْعِلْمِ وَاَهْلِ بَيْتِ الْوَحْيِ اَللّهُمَّ صَلِّ عَلي‏ مُحَمَّدٍ و آل‏ مُحَمَّدٍ.... (مصباح المتهجد و سلاح المتعبد ج۲ ص۸۲۸.)

البته ادبيات قرآن هم نشان مي‌دهد كه اين گونه سخن گفتن در حاليكه گوينده ي قرآن خود خداوند است يكي از شيوه‌هاي بيان مقصود در قرآن است به‌عنوان نمونه:

· رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِي الآخِرَةِ حَسَنَةً وَقِنَا عَذَابَ النَّارِ (بقره/ 201)

· رَبَّنَا أَفْرِغْ عَلَيْنَا صَبْرًا وَثَبِّتْ أَقْدَامَنَا وَانصُرْنَا عَلَي الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ (بقره/ 250)

· رَبَّنَا هَبْ لَنَا مِنْ أَزْوَاجِنَا وَذُرِّيَّاتِنَا قُرَّةَ أَعْيُنٍ وَاجْعَلْنَا لِلْمُتَّقِينَ إِمَامًا (فرقان/ 74)

آروزي ظهور در كلام معصومين

توجه و تذكر به وجود مقدس امام زمان عليه‌السلام و دعا براي ظهور حضرتش همواره مورد تأكيد معصومين بوده و اين مهم را از طريق روايات ادعيه و زيارت‌نامه‌ها به دوستان و پيروان خود متذكر شده‌اند:

· نجواي امام صادق عليه‌السلام با حضرت مهدي عجل‌الله فرجه: سَيِّدِي غَيْبَتُكَ نَفَتْ رُقَادِي وَ ضَيَّقَتْ عَلَيَّ مِهَادِي وَ ابْتَزَّتْ مِنِّي رَاحَةَ فُيَادِي سَيِّدِي غَيْبَتُكَ أَوْصَلَتْ مُصَابِي بِفَجَايِعِ الْأَبَدِ (كمال الدين ج2 ص 353)

مولاي من! غيبت تو خواب از ديدگانم ربوده و بسترم را بر من تنگ ساخته و آسايش قلبم را از من سلب نموده است. مولاي من! غيبت تو اندوه مرا به فجايع ابدي پيوند است.

· امام صادق عليه‌السلام شدت علاقه و توجه خود را به آخرين حجت الهي اظهار داشته و بدين‌ترتيب به ما لزوم توجه و تذكر به امام زمان عجل‌الله فرجه دعاي براي ظهورش و تلاش براي خدتمگزاري در آستان مهدويت را چنين متذكر مي‌گردند: وَ لَوْ أَدْرَكْتُهُ لَخَدَمْتُهُ أَيامَ حَياتِي(غيبت نعماني ص ۲۴۵)

اگر دوران او را درك مي‌‌كردم همه‌‌ي زندگي‌‌ام را در خدمت به او مي‌‌گذراندم.

اين موارد فقط به عنوان شاهدي از ميان هزاران حديث بيان گرديد و براي آگاهي بيشتر بايد به منابع مرتبط با اين موضوع (مانند كتاب منتخب الاثر) مراجعه نمود.

بر همين سياق وجود مقدس امام در دو فراز از زيارت عاشورا تمناي ظهور منتقم اصلي خون به ناحق ريخته شده حضرت سيدالشهداء عليه‌السلام را كرده و شيعيان را به دعاي براي ظهور و توفيق خوانخواهي جد مظلومشان در ركاب آخرين حجت الهي دعوت مي‌كنند:

· فَأَسْأَلُ اللَّهَ الَّذِي أَكْرَمَ مَقَامَكَ وَ أَكْرَمَنِي (بِكَ) أَنْ يَرْزُقَنِي طَلَبَ ثَارِكَ مَعَ إِمَامٍ مَنْصُورٍ مِنْ أَهْلِ بَيْتِ مُحَمَّدٍ صَلَّي اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ‏

· ‏وَ أَنْ يَرْزُقَنِي طَلَبَ ثَارِي (ثَارَكُمْ) مَعَ إِمَامٍ هُدًي (مَهْدِيٍّ) ظَاهِرٍ نَاطِقٍ بِالْحَقِّ مِنْكُمْ‏

جمع بندي

زيارت عاشورا با توجه اسناد معتبر قطعاً از امام معصوم صادر شده است و سبك و سياق آن با ادبيات قرآن و اهل بيت كاملا هماهنگ است و مانند ساير فرمايشات معصومين سرشار از آموزه‌هاي فراوان معرفتي و اعتقادي براي پيروان و محبين اهل‌بيت است.

توجه به مقام و منزلت پنج تن آل عبا و تقرب جستن به خداوند از طريق آنان بيان عظمت مقام امام حسين عليه‌السلام و لزوم بيزاري از پايه‌گذاران ظلم بر اهل‌بيت و دشمنان خدا تذكر به وجود مقدس امام زمان صلوات‌الله‌عليه در زيارت عاشورا از جمله مواردي است كه در اين نوشتار به آن اشاره شد.

همه اين موارد بيانگر اين موضوع است كه اين زيارت جز از لسان حجت خدا و امام معصوم نمي تواند صادر شود و يقيناً زيارت عاشورا"كلام امام معصوم است نه يك شيعه پيرو".

از اين‌رو شايسته است درمحتواي غني اين زيارت كه مانند بسياري ديگر از زيارت‌ها كه از طريق خداوند يا ايمه انشاء گرديده تا بندگان بتوانند در صراط مستقيم به سر منزل مقصود دست يابند تعمق نمود و تلاش كرد كه تا به اين آموزه‌ها جامه عمل پوشاند.

سايت فطرت