محمد بن علي بن شهرآشوب -2

صلاح‏الدين صفدي عالم اهل سنت در كتاب معروف خودش الوافي بالوفيات مي‏نويسد:"محمّد بن علي بن شهرآشوب، يكي از سرشناسان شيعه است. او در هشت سالگي قرآن را حفظ كرده بود و در علم اصول شيعه به حد نهايي رسيد. وي در علوم قرآني و مشكلات حديث و اخبار و لغت و نحو و موعظه در منبر از ديگران تقدم داشت... او در اصول شيعه به حد اعلاي خود رسيد به طوري كه از شهرهاي مختلف براي درك محضر او به بغداد هجرت مي كردند. بسيار زيبا رو، راست گفتار، خوش مشرب، با علم گسترده و بسيار اهل خشوع و عبادت و شب زنده داري بود و هميشه با طهارت و وضو به سر مي‏برد."

فقيه، مفسر و محدث بزرگ ابوجعفر محمد بن علي بن شهر آشوب سَرَوي مازندراني ملقب به رشيدالدين و عزالدين و معروف به ابن شهر آشوب، در جمادي الثاني سال 488 هجري قمري در ساري يا بغداد به دنيا آمد. پدرش شيخ علي از فقيهان و محدثان فاضل و از دانشمندان بزرگ شيعه محسوب مي‏شد.

تحصيلات

ابن شهر آشوب از كودكي مشغول تحصيل در علوم ديني شد به طوري كه در هشت سالگي حافظ كل قرآن بود.

وي پس از فراگيري قرآن و دروس مقدماتي و ادبي به تحصيل علوم و معارف ديني مثل فقه و اصول، حديث، رجال، كلام و تفسير پرداخت. ولي از آنجا كه در آن زمان اساتيد بزرگ دور از هم و در شهرهاي مختلف زندگي مي‏كردند او براي كسب علم و معرفت و براي استفاده از محضر دانشوران بزرگ شيعه مجبور به مسافرت‏هاي طولاني بود.

وي بعد از اينكه از اساتيد بزرگ ايران در شهرهاي مازندران، مشهد، نيشابور، سبزوار، ري، كاشان، اصفهان و همدان استفاده‏ برد در سال 547 قمري به بغداد كه پايتخت بني‏عبّاس و مشهورترين مركز علوم اسلامي آن روزگار بود مهاجرت كرد. ابن شهر آشوب در اين‌ شهر به‌ وعظ و مناظره‌ پرداخت‌ و نزد خليفه‌ عباسي منزلت‌ يافت‌، اما پس‌ از مدتي‌ بغداد را ترك‌ كرد و به‌ موصل‌ و سپس‌ به‌ حلب‌ رفت‌.

اساتيد

ابن‌ شهر آشوب‌ در دوران تحصيلش در ايران و عراق درس‌ استادان‌ بسياري‌ را درك‌ كرده‌ كه‌ از جملة آنان‌ مي‌توان‌ به بزرگان زير اشاره كرد:

شيخ شهرآشوب، شيخ علي، واعظ نيشابوري معروف به صاحب روضةالواعظين، شيخ طبرسي صاحب تفسير مجمع البيان، ابومنصور طبرسي نويسنده كتاب الاحتجاج، قاضي سيد ناصح‏الدين آمُدي صاحب غررالحِكم، ابوالفتوح رازي، عبدالجليل رازي قزويني، سيد ضياءالدين فضل‏اللَّه راوندي كاشاني، قطب‏الدين راوندي، ابوالحسن بيهقي معروف به ابن فندق.

همچنين اين شهر آشوب در محضر گروهي از علماي اهل سنت نيز تحصيل كرده است كه مشهورترين آنها عبارتند از: ابوعبداللَّه محمد نطنزي مؤلف كتاب الخصايص‏العلويه، جاراللَّه زمخشري و ديگران.

آثار و تأليفات

اما تأليفات اين عالم نامي نيز بسيار است. چنانچه تبحر ابن‌ شهر آشوب‌ در علوم‌ قرآني‌ و حديث‌ و رجال‌ از آثار بازمانده وي‌ به‌ خوبي‌ آشكار است‌. گرچه‌ ابن‌ شهرآشوب‌ كتابي‌ شناخته‌ شده‌ در فقه‌ و اصول‌ نداشته‌، ليكن‌ در اين‌ دو رشته نيز داراي‌ اطلاع‌ وسيعي‌ بوده‌ است‌. همچنين ايشان در شعر نيز تبحر داشته است و اشعاري‌ از وي‌ در فضايل‌ ايمه‌ ـ عليهم‏السلام ـ به‌ طور پراكنده‌ در كتاب‌ مناقب‌ ايشان آمده‌ است‌.

برخي تأليفات ايشان را در زير مي‏آوريم:

مناقب آل ابي‏طالب: ابن شهر آشوب در مقدمه‌ انگيزه تأليف كتابش را بيان كرده است. طبق‌ آنچه‌ در مقدمه كتاب آمده‌، اين‌ كتاب‌ با ذكر مناقب‌ پيامبر ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ آغاز ‌شده‌، سپس‌ به‌ ذكر ايمه‌ اطهار ـ عليهم‏السلام ـ پرداخته‌ و با ياد امام‌ حسن‌ عسكري‌ ـ عليه السلام ـ پايان‌ مي‌پذيرد.

معالم العلماء: اين‌ اثر يكي‌ از كتاب‏هاي‌ اصيل فهرست‌ و رجال‌ شيعه‌ در قرنهاي 5 تا 8 به‌ شمار مي‌رود.

متشابه القرآن و مختلفه: ابن‌ شهر آشوب‌ در اين كتاب آيات‌ متشابه‌ را به‌ ترتيب‌ موضوعي‌ مورد بررسي‌ فقهي، ادبياتي، عقايدي و علوم قرآني قرار داده‌ است‌.

ديگر كتابهاي ارزنده ايشان عبارتند از: مثالب‌ النواصب، المخزون‌ و المكنون‌ في‌ عيون‌ الفنون‌، الطرايق‌ في‌ الحدود و الحقايق‌، مايدة الفايدة، المثال‌ في‌ الامثال‌، الحاوي‌، الاوصاف‌، المنهاج‌.

شاگردان

شاگردان اين فقيه و مفسر و محدث بزرگ نيز همگي از علماي بزرگ شيعه شدند. از جمله آن بزرگواران عبارتند از:

علامه سيد محمد بن زهره حلبي، ابن‌ ادريس‌ حلي‌، ابن‌ بطريق‌ حلي‌، ابن‌ ابي‌ طي‌ حلبي‌، شيخ جمال‏الدين ابوالحسن علي بن شعره حلّي جامعاني، شيخ تاج‏الدين حسن بن علي دربي، شيخ يحيي بن محمّد سوراوي، يحيي‏ بن ابي طي حلبي، سيد كمال‏الدين حيدر حسيني‏ و ديگر بزرگان.

در كلام بزرگان

علامه مير مصطفي حسيني تفرشي:"رشيدالدين محمد شهرآشوب، پيشواي طايفه شيعه و فقيه آنان، شاعري بليغ و نويسنده بود."

شيخ ابوعلي حايري:"ابن شهرآشوب شيخ‏الطايفه است و پايه فضل او گفتگو ندارد."

شيخ حرّ عاملي:"ابن شهرآشوب عارف به رجال و اخبار و احاديث، شاعر و اديب و جامع همه خوبيها بود."

علامه ميرزا حسين نوري:"فخر شيعه، تاج شريعت، افضل الاوايل و درياي متلاطم ژرفي كه ساحل ندارد، احياء كننده آثار مناقب و فضايل، رشيدالملة و الدين‏شمس الاسلام والمسلمين ابن شهرآشوب فقيه، محدث، مفسر، محقق و..."

ملا علي قراجه‏داغي علياري:"ابن شهرآشوب مازندراني، پيشواي طايفه شيعه... و نويسنده بود."

شمس الدين داودي از شاگردان سيوطي، در كتاب طبقات المفسرين مي‏نويسد:"ابن شهرآشوب در علوم مختلف به نهايت درجه تخصص رسيده بود. او امام و مرجع زمان خود و يگانه روزگار بود. بيشتر تخصص او در علم قرآن و حديث است. او در نظر شيعيان از جهت اعتبار و منزلت مانند خطيب بغدادي است براي اهل تسنن."

صلاح‏الدين صفدي عالم اهل سنت در كتاب معروف خودش الوافي بالوفيات مي‏نويسد:"محمّد بن علي بن شهرآشوب، يكي از سرشناسان شيعه است. او در هشت سالگي قرآن را حفظ كرده بود و در علم اصول شيعه به حد نهايي رسيد. وي در علوم قرآني و مشكلات حديث و اخبار و لغت و نحو و موعظه در منبر از ديگران تقدم داشت... او در اصول شيعه به حد اعلاي خود رسيد به طوري كه از شهرهاي مختلف براي درك محضر او به بغداد هجرت مي كردند. بسيار زيبا رو، راست گفتار، خوش مشرب، با علم گسترده و بسيار اهل خشوع و عبادت و شب زنده داري بود و هميشه با طهارت و وضو به سر مي‏برد."

وفات

سرانجام فقيه، مفسر و محدث بزرگ ابن شهرآشوب در بيست و دوم شعبان سال 588 هجري قمري در صد سالگي در شهر حلب از دنيا رفت. و بدن مطهرش در جبل‌ الجوشن‌ در نزديكي‌ مشهد الحسين(ع‌) به‌ خاك‌ سپرده‌ شد.

منابع تحقيق

روضات الجنات، محمد باقر خوانساري، ترجمه ساعدي، اسلاميه، تهران

معالم العلماء، ابن شهر آشوب، حيدريه، نجف

مفاخر اسلام، علي دواني، اميركبير، تهران

دايرةالمعارف بزرگ اسلامي

نويسنده: سيدمحمد ناظم‏زاده‏قمي

سايت ابنا