آيت‌الله شيخ محمد‌حسن نجفي-1

اول شعبان مصادف است با سالروز درگذشت آيت‌الله شيخ حمد‌حسن نجفي، صاحب كتاب «جواهرالكلام» اثري برجسته در فقه شيعه. به همين مناسبت «ايبنا» مروري دارد بر تأليفات اين انديشمند مسلمان و كتاب‌هايي كه در سال هاي اخير درباره او و آثارش، منتشر شده‌ان

به گزارش خبرگزاري كتاب ايران(ايبنا)، شيخ محمدحسن نجفي، فرزند شيخ باقر، معروف به صاحب جواهر و ملقب به «شيخ الفقهاء» از اركان علماي شيعه و فقيه كاملي بود كه در زمان زندگي‌اش، مرجعيت عامه داشت و مراتب كمالات او بر شيعه و سني پوشيده نيست.

اصليت او عراقي است و در نجف اشرف ساكن بود. در همان‌جا حوزه عظيمي براي علوم ديني داشت و رياست مذهبي علمي عموم شيعيان از عرب و عجم را به عهده گرفت و شاگردان زيادي تربيت كرد. او شاگرد شيخ جعفر كاشف الغطاء و شاگرد شاگرد او سيد جواد، صاحب «مفتاح الكرامه» است.

دوران زندگي صاحب «جواهرالكلام» زمينه رشد علمي و شكوفايي حوزه‌هاي علميه فراهم بود و اين به دليل نهضت نوين علمي در فقه و اصول(بعد از فروافتادگي سراسري در قرون 11 و 12 هجري قمري) و اواخر قرن دوازدهم به دست موسس بزرگ، محمدباقر وحيد بهبهاني و سپس تلاش‌هاي شاگردان وي، در كربلا و نجف بود. بخش بزرگي از اين تحول و نشاط علمي، مرهون وجود گرانبهاي «صاحب جواهر» است كه بياني شيرين و رسا، تدريس شيوا و دانش فراوان و جست‌وجوي پي‌گيرانه‌اي، در يافتن پاسخ براي مشكلات و مسايل فقهي و اصولي داشت.

«جواهرالكلام» كتابي مشروح و استدلالي در فقه شيعه قرن سيزدهم هجري قمري به زبان عربي است. اين كتاب، شرح مبسوط كتاب «شرايع الاسلام» علامه محقق حلي(متوفي 676 هجري قمري) است.

جواهرالكلام را مي‌توان دايرةالمعارف فقهي شيعي ناميد زيرا از نظر گسترش و جامعيت نظرات و آراي دانشمندان و فقهاي اثني عشري، از تمام كتاب‌هاي قبل، برتر است، چنان‌كه در وصف آن در برخي از كتاب‌ها آمده است: «نسبت جواهر به فقه، مثل نسبت كتاب بحارالانوار علامه مجلسي نسبت به اخبار اهل‌بيت اطهار عليهم السلام است.»

مولف در اين كتاب، تمامي فروعات فقهيه از اول تا آخر(عبادات، عقود، ايقاعات و احكام) را با ادله آنها در كمال دقت نظر بررسي كرده و مسايل و موضوعات گوناگون و متنوع را از جنبه‌هاي مختلف با احاطه كامل بر اقوال علما و استناد به آيات قرآني، روايات و استدلالات منطقي، تطبيق داده است. نام كامل اين كتاب «جواهر الكلام في شرح شرايع الاسلام» است.

ساختار و تقسيم بندي كتاب جواهر الكلام، شرحي مزجي است و شامل چند بخش كلي با عنوان‌هاي «عبادات»، «عقود»، «ايقاعات»، «احكام»، «بخش مهمي درباره چگونگي استنباط احكام فقهي از احاديث»، «اقوال و آراءي فقهاي متقدم و متاخر شيعه و عده‌اي از فقهاي معاصر شيعه» و «اقوال فقهاي مذاهب ديگر مانند"زيديان"و برخي از فقهاي بزرگ اهل تسنن مانند"ابوحنيفه و شافعي"» است.

علاوه بر مباحث فقهي، اصولي، قرآني، حديثي و ادبي، مطالب متنوع ديگري از جمله عادات و سنت‌هاي متداول آن زمان، حوادث مهم آن زمان نظير «واقعه شيوع بيماري طاعون» و در مبحث نماز، ذكر امارات قبله و زاويه انحراف قبله شهرهاي مختلف اسلامي در اين اثر جامع جاي دارد.

از ويژگي هاي مهم «جواهر الكلام» مي‌توان به اين مطلب كه فروع فقهي زيادي در هر موضوع را شامل مي‌شود، اشاره كرد؛ به‌گونه‌اي كه برخي مسايل كه در هيچ منبع فقهي مطرح نشده‌اند، در اين كتاب يافت مي‌شوند.

در اين اثر، مولف ضمن اين كه مسايل جزيي فقهي را در ذيل متن شرايع مطرح كرده، در برخي از موضوعات نيز بابي گشوده و با عنوان فايده، فوايد و امثال آنها، آنچه را كه محقق حلي و ديگران به آن نپرداخته‌اند، بحث كرده است.

شيوه صاحب جواهر در اين كتاب چنين است كه نخست يك اصطلاح فقهي را آورده و به بحث درباره جنبه‌هاي ادبي و لغوي آن مي‌پردازد، سپس عبارت متن «شرايع الاسلام» را به صورت مزجي ذكر كرده و با استدلال تفصيلي و اشاره به اقوال و آراي دانشمندان بزرگ شيعه، در هر يك از موارد، آن را نقد كرده و راي نهايي خود را با استدلال منطقي و استناد به آيات، روايات، اجماع و دلايل عقلي ثابت كرده است.

«جواهرالكلام» طيف گسترده‌اي از منابع فقهي، اصولي، كلامي، قرآني، تاريخي، حديثي و ادبي را در برمي‌گيرد كه بخش مهمي از آن، كتاب‌هاي فقهي فقهاي مشهور شيعه از زمان امامان عليهم السلام تا زمان مولف نظير آثار بزرگاني چون شيخ صدوق، شيخ مفيد، سيدمرتضي، محقق اردبيلي، شهيد اول و ثاني، محمدباقر مجلسي، وحيد بهبهاني و شاگردانش است. تعداد اين منابع را اگرچه 551 اثر ذكر كرده‌اند، اما شمار قابل توجهي از اين منابع با واسطه بوده‌اند. از منابع با واسطه اهل سنت، منابع فقه شافعي و حنفي بيشتر در كتاب به چشم مي‌خورد. همچنين برخي از منابع فارسي زبانان مانند «روض الجنان ابوالفتوح رازي»، «جامع عباسي شيخ بهايي» و «حديقه المتقين مجلسي اول» استفاده شده است.

تأليف «جواهرالكلام» از 25 سالگي مولف آغاز شد و بيش از 30 سال طول كشيد. اين كتاب بعد از تاليف به دليل شخصيت و اعتبار علمي مولف متن(محقق حلي)، اعتبار علمي و شخصيت شارح(صاحب جواهر) و ويژگي‌هاي انحصاري كتاب با اقبال و ستايش فراواني از سوي علما شيعه مواجه شد.

بزرگان و صاحبان فن اين كتاب را با عناويني چون «اثري بي‌نظير در تاريخ اسلام»، «بزرگ‌ترين اثر فقهي»، «معجزه‌اي پايدار»، «برترين شگفتي عصر خود»، «مظهر نبوغ يك انسان» خوانده‌ و گفته‌اند كه هيچ فقيهي براي استنباط فقهي‌اش از آن بي‌نياز نيست. با وجود اهميت و عظمت اين نوشتار، پاره‌اي از آراي اصولي و ديدگاه‌ها و استدلال‌هاي فقهي «صاحب جواهر» در محافل علمي فقهاي امامي و مجالس درس، بحث و نقد مي‌شود، آن چنان كه از جانب شيخ انصاري و آيت‌الله حكيم، تحليل و نقد شده است.

شروح و حواشي متعددي بر «جواهرالكلام» يا بخش‌هايي از آن تاليف شده كه شرح حال آنها در كتاب «البدرالزاهرفي تراجم اعلام كتاب الجواهر» اثر ناصر كرمي(قم 1424) آمده است. نخستين چاپ در زمان حيات مولف(1262 هجري قمري) در شش مجلد رحلي بود و تا سال 1376 هجري 24 بار چاپ شد. چاپ جديد آن در فاصله سال‌هاي 1377 تا 1398 هجري در 43 جلد، در نجف، تهران و بيروت منتشر شد.

«جواهر» در فقه اسلامي نقش به‌سزايي دارد. بعد از دوران فتور و سستي در قرن 11 و 12 هجري جنبشي نو در فقه و اصول به‌دست محمد باقر وحيد بهبهاني از كربلا آغاز شد و بعد توسط شاگردانش، سيد مهدي بحرالعلوم و شيخ جعفر كاشف الغطاء در نجف ادامه يافت. سال 1245هجري قمري شريف العلماء، شيخ محمد شريف مازندراني، در كربلا درگذشت و حوزه درس صاحب جواهر در نجف شلوغ شد.
تدريس فقه، تاليف كتاب جواهر، مرجعيت ديني شيعيان همه باعث رونق فقه اسلامي و حوزه‌ها به‌ويژه حوزه نجف شد؛ به‌طوري كه حدود چهار هزار نفر از فضلا ‌و علما در درس ايشان شركت مي‌كردند.

اين عالم بزرگوار، آثار متعدد ديگري از خود برجاي گذاشته است. از تأليفات و تصنيفات علمي وي مي‌توان كتاب‌هاي « الرسالة العملية»(به فارسي نوشته و از كتاب «نجاة العباد» گرفته شده است)، «رسالة في الزكاة والخمس»، «نجاة العباد في يوم المعاد» (رساله عمليه و فتواهاي فقهي) و «هداية الناسكين»(رساله‌اي درباره حج) را نام برد.

مرحوم شيخ عباس قمي، صاحب كتاب مفاتبح‌الجنان، كتاب «جواهرالكلام» را بي‌نظير و منّتي از سوي مؤلف برگردن همه فقها و مثل كتاب «بحارالانوار» آن را اثري جامع خوانده است. آقابزرگ تهراني (ره)، از مولف اين اثر به عنوان بزرگترين فقهاي اماميه و طايفه جعفريه و عالم قرن ياد مي‌كند.

محمد باقر موسوي خوانساري، صاحب كتاب روضات الجنات كه در عصر شيخ زندگي و او را درك كرد و در مجلس درسش حضور يافت، او را در فقه، يگانه روزگار و از هر عالمي بالاتر مي‌داند كه به آگاهي تمام بر علوم اديان شهرت دارد و همه دانشمندان او را به برتري علمي بر ديگران مي‌شناسند.

خيرالدين زركلي از علماي اهل سنت و صاحب «الاعلام» او را از فقهاي بزرگ اماميه شمرده كه در نجف اقامت و كتاب جواهر را در 40 جلد تاليف كرده است.

درباره آيت‌الله شيخ حمد‌حسن نجفي و برترين اثر او در كتاب‌ها و آثار متعددي از بزرگان دانش و انديشه مطالبي تقرير شده است كه از آن ميان مي‌توان به كتاب‌هاي «طبقات اعلام الشيعه»، «اعيان الشيعه»، «الذريعه»، «ريحانه الادب»، «فوايد الرضويه»، «روضات الجنات» و «داراحياء التراث العربي» اشاره كرد.

در طول قرن سيزدهم آثار مختلفي در زمينه فقه نظير كتاب‌هاي «كشف الغطاء»، «مفتاح الكرامه»، «الرياض»، «القوانين»، «المكاسب» و... به نگارش درآمدند اما هيچ يك مثل جواهر مفيد و مهم نبودند. به‌طور كلي ويژگي‌هاي اين اثر را مي‌توان در شمول اقوال و ادله همه فقها، تبيين تمامي ابواب فقهي بود، متكي‌بودن بر شيوه و اسلوبي واحدي، دسترسي به همه ابواب فقهي و سهولت در استنباط احكام الهي خلاصه كرد.

وفات شيخ محمدحسن، اول شعبان سال 1266 هجري قمري، در نجف ـ همزمان با اوايل سلطنت ناصرالدين شاه در ايران ـ و مدفن او نيز در شهر نجف است.

تأليفات متعددي در سال‌هاي اخير درباره اين كتاب يا به‌صورت حاشيه‌هايي بر اين اثر نگاشته شده است كه برخي از آنها عبارتند از:

ـ جواهر الكلام في شرح شرايع الاسلام/ محمدحسن بن باقر صاحب جواهر، علي دباغ (مترجم)/ جامعه مدرسين حوزه علميه قم، دفتر انتشارات اسلامي/1382

ـ جواهر الكلام في شرح شرايع الاسلام/ محمدحسن بن باقر صاحب جواهر/ اسلاميه/ 1386

ـ جواهر الكلام في شرح شرايع الاسلام/ محمدحسن بن باقر صاحب جواهر، محمود قوچاني (گردآورنده)، سيدابراهيم ميانجي (مصحح)/ اسلاميه/ 1386

ـ جواهر الكلام في شرح شرايع الاسلام/ محمدحسن بن باقر نجفي/ جامعه مدرسين حوزه علميه قم، دفتر انتشارات اسلامي / 1386

ـ جواهر الكلام في ثوبه الجديد؛ اسلوب جديد في تحليل ابحاث كتاب (جواهرالكلام) و عرضها بمنهجيه موضوعيه/ محمدحسن بن باقر صاحب جواهر (شارح)/ موسسه دايره المعارف فقه اسلامي/ 1386

http://www.ibna.ir/vdcdkk0o.yt0kk6a22y.html