آشنايي با فرزانگان: مرحوم ملا مهدي نراقي

ملا محمدمهدي بن ابوذر بن حاج محمد نراقي، فقيه، اصولي، حكيم، فيلسوف، منجم و از علماي اخلاق در سال 1128 قمري در نراق از توابع كاشان، در يك خانواده مذهبي و متوسط كه پدرش از كارگزاران ساده دولتي بود، به دنيا آمد.

مقام علمي

ملا مهدي دوران كودكي و نوجواني خود را در همان نراق سپري كرد ولي به علت علاقه شديدي كه نسبت به تحصيل علم و آگاهي از هستي‏شناسي داشت، آماده يادگيري علوم و معارف اسلامي ‌شد و به خاطر همين موضوع براي ثبت نام در مدرسهة علوم ديني كاشان به سوي آن شهر رهسپار شد و و دوره مقدمات، سطح و مقداري از دروس خارج فقه و اصول را در كاشان به پايان رسانيد.

در حدود سال 1143 قمري براي تكميل مراتب علمي و تخصصي در علوم و فنون اسلامي به اصفهان رفته و از اساتيد بارز آن زمان استفاده‏هاي زيادي كرد. ايشان در اصفهان علاوه بر تحصيل و تدريس و تحقيق به تبليغ و ارشاد مردم نيز پرداخت و حتي با يادگيري خط و زبان عبري و لاتين نزد عالمان يهودي، با رهبران مذهبي اقليتها وارد بحث و مناظره مي‏شد.

ملا مهدي پس از سي سال به وطن خود باز گشت و پس از مدتي كوتاه كاشان را ترك و به نجف و كربلاي معلي عزيمت نمود.

سرانجام ايشان پس از سالها تلاش و تحقيق در نجف و كربلا، دوباره به وطن خود كاشان باز‏ گشت و زعامت حوزه علميه و مرجعيت تقليد آن منطقه را به عهده گرفت.

اساتيد و شاگردان

ملامهدي نراقي در كاشان، اصفهان، نجف و كربلا از اساتيد بزرگي كسب فيض نموده است؛ از آن جمله شيخ محمّد باقر اصفهاني، معروف به وحيد بهبهاني، شيخ محمّدمازندراني، معروف به ابي علي حايري، شيخ محمّد بن محمّد زمان كاشاني، سيد محمّد حسين خاتون آبادي، سيد محمّد مهدي بحر العلوم، شيخ مهدي فتوني عاملي، ملا اسماعيل خواجويي، شيخ محمد مهدي هرندي، شيخ يوسف بحراني.

و شاگردان معروف ايشان نيز عبارتند از: محمد باقر شفتي، حاج محمد كلباسي و فرزند فاضلش مولي احمد نراقي.

آثار

تاليفات اين مرد بزرگ زياد و در علوم متفاوت است، در اينجا فقط به برخي از آن آثار گرانمايه اشاره‏اي خواهيم داشت.

در فقه: لوامع الاحكام، معتمد الشيعه، انيس التجار، انيس الحجاج، المناسك المكيه، تحفه رضويه و صلاة الجمعه.

در اصول: تجريد الاصول، جامعة الاصول، رسالة الاجماع و انيس المجتهدين. در فلسفه و حكمت: جامع الافكار و فاقد الانظار، اللمعة الالهية في الحكمة المتعاليه، شرح الالهيات من كتاب الشفاء، لمعات العرشيه، قرة العيون في الوجود و الهاهية، الكلمات الوجيزه، انيس الحكماء و انيس الموحدين.

در رياضيات و هييت: توضيح الاشكال در هندسه اقليدسي، رسالة تحرير اكرثادز سينوس، رساله

عقود انامل، المستقصي در هييت، المحصل در هييت و معراج السماء در هييت. در اخلاق: جامع المواعظ و جامع السعادات. كتاب جامع السعادات شايد معروف‏ترين كتاب مرحوم ملامهدي نراقي باشد، كه در اين كتاب معارف اخلاقي به صورت منظّم گرد آمده است تا دستيابي به همه آن ها آسان باشد. از اين رو در اين كتاب, خلاصه اي از آن چه در شريعت حق وارد شده جمع شده است. اخلاق و رفتار

ملا محمد مهدي از همان آغاز طلبگي از عزت نفس والايي برخوردار بود و در حوزه كاشان اكثر روزها را با فقر و تنگدستي سپري كرد ولي همچنان با نشاط و اميدواري به تحصيل خود ادامه داد.

وي در كتاب با ارزش جامع السعادات، نيز از عزت نفس به عنوان ويژگي مهم و صفات والاي انساني نامبرده است و در توصيه اخلاقي چنين مي‏نويسد:"سزاروار است انسان فقير، فقر خويش را از ديگران بپوشاند و همواره روح پارسايي و بزرگواري در خود زنده كرده و تربيت نمايد، در مقابل ثروتمندان به خاطر ثروتشان سر تعظيم فرود نياورد و بدين وسيله خود را در چشم آنان كوچك نشان ندهد بلكه نسبت به زراندوزان در وجود خويش حالت بزرگي به وجود آورد و هيچ وقت چشم طمع و توقع به دست آنان ندوزد."

از ديگر خصوصيات وي صبر و استقامت كم نظير او بود وي در حالي‏كه از فراهم كردن يك شمع يا روغن چراغ براي استفاده از روشنايي آن در حجره ناتوان بود ولي هرگز برخود سستي راه نمي‏داد و با صبر و شكيبايي در بعضي از شبها از روشنايي چراغهاي وضوخانه و دستشويي مدرسه استفاده نموده و تا نيمه‏هاي شب به مطالعه و تحقيق مي‏پرداخت.

مبارزه با انحراف در عقيده و اخلاق از ديگر خصوصياتش بود و به پيروي از استادش وحيد بهبهاني به مبارزه با اخباري‏گري در علم اصول فقه و فقه پرداخته است و در كتاب جامع السعادات نيز ضعف روش و راه صوفيان و ظاهر گرايان را نمايان ساخته است.

وي در مورد عدالت پادشاهان مي‏نويسد:"در ميان عدالتها از همه حساس‏تر عدالت پادشاهان و حاكمان هر جامعه است، چرا كه عدالت مردم عادي هميشه به عدالت حاكمان بستگي دارد. اگر حاكمي عادل باشد و عدالت را در جامعه پياده كند براي مردم هم اجراي عدالت امكان پذير مي‏شود. در غير اين صورت اجراي آن در جامعه مشكل بلكه محال خواهدشد."

از نگاه بزرگان

علامه محدث نوري صاحب مستدرك الوسايل:"عالم جليل آقاخوند ملا مهدي نراقي از اعيان علماي دهر و يكي از مهديين خمسه عصر خود بود."

صاحب روضات الجنات:"العالم البارع و الفاضل الجامع قدوة خيل اهل العلم بفهمه الاشراقي مولانا مهدي بن ابي ذر الكاشاني النراقي از اركان علماي متاخرين ما و از اعيان فضلاي متبحر ما است. در اكثر فنون علم و كمال صاحب تصنيف است، در فقه و حكمت و اصول و اعداد و اشكال صاحب نظر مسلم بوده است."

علامه زنوزي صاحب رياض الجنة:"عالم كامل، فاضل صالح جليل، محقق مدقق عادل، حافظ متبحر، فقيه حكيم متكلم، مهندس معاصر، ماهر در اكثر فنون اسلامي و غير اسلامي، جليل القدر عظيم الشأن، صاحب اخلاق كريمه و شيوه پسنديده كه تاليفات فراواني دارد و نزد بسياري از علما كسب فيض نموده است."

علامه طباطبايي:"نراقيان؛ ملا مهدي و پسرش ملا احمد از علماي بزرگ اسلام و ناشناخته‏اند."

شهيد محراب آية الله قاضي طباطبايي:"مولي محمد مهدي ابن ابي ذر نراقي از اكابر علما و مجتهدين شيعه در قرن دوازدهم و سيزدهم هجري است. وي جامع معقول و منقول و در رديف محققين از علماي اماميه در مطالب علميه قرار گرفته است. او صاحب تاليفات گرانقدر مشتمل بر تحقيقات ارزنده‏اي است."

آيت الله خامنه‏اي:"مرحوم ملا مهدي نراقي، مرد خيلي با عظمتي بود. خيلي بزگ بوده است. آن كتاب مشكلات العلوم ايشان نشان مي‏دهد كه ايشان در رياضي، در نجوم در همه اين فنون متفرع و متفرق آن زمان، وارد و استاد بوده است."

آيت الله حسن زاده آملي:"بي شك آن جناب در تبحر و تمهر به جميع علوم و فنون عقلي و نقلي، حتي در ادبيات و رياضيات عاليه در عداد طراز اول از اكابر علماي اسلام و در اتصاف به فضايل اخلاقي و ملكات ملكوتي از نوادر روزگار است حضرتش صاحب تصانيف فايقه و تأليفات لانقه در علوم گوناگون است."

وفات

مرحوم ملامهدي نراقي پس از سالها تحقيق و تدريس در 23 محرم الحرام سال 1209 قمري (و بنا به گفته برخي 18 شعبان) در سن هشتاد سالگي در شهر كاشان از دنيا رفت. و پس از تشييع در آن شهر، به نجف اشرف منتقل و در كنار حرم اميرالمؤمنين(ع) به خاك سپرده شده است.

منابع

روضات الجنات، ميرزا محمد باقر خوانساري، ترجمه ساعدي، نشر اسلاميه، تهران.

مشاهير دانشمندان اسلام، شيخ عباس قمي، كتابفروشي اسلاميه، تهران.

ريحانه الادب، محمد علي مدرس تبريزي، انتشارات علمي، تهران.

ويژه‏نامه كنگره فاضلين نراقي.

پيام حوزه، شماره سي و سوم.

گردآوري و تنظيم: سيدمحمد ناظم‏زاده قمي

سايت ابنا