آشنايي با فرزانگان:مرحوم سيد رضي

ابوالحسن محمد بن الحسين الموسوي، معروف به سيد رضي و شريف رضي، در سال 359 قمري در محله شيعه نشين كرخ بغداد، ديده به جهان گشود. خاندان سيد رضي همگي از بزرگان دين و عابدان و زاهدان روزگار بودند. پدر و مادر سيد رضي هر دو از سادات علوي و از نوادگان حضرت سيدالشهداء(ع) هستند. نسبت شريف رضي از جانب پدر به امام هفتم حضرت امام موسي كاظم(ع) مي‌رسد و به همين خاطر است كه او را موسوي مي‌خوانند.

مقام علمي

عده‌اي از دانشمندان بزرگي كه سيد رضي نزد آنان به كسب علم پرداخته است، عبارت‌اند از:

ابواسحاق ابراهيم بن احمد طبري فقيه و اديب كه سيد رضي قرآن را در دوران كودكي نزد وي آموخت. ابوعلي فارسي نحوي. ابوسعيد سيرافي نحوي كه مسند قضاوت بغداد را نيز به عهده داشت. قاضي عبدالجبار بغدادي اديب و اهل حديث. عبدالرحيم بن نباته كه مرحوم رضي مقداري از فنون شعر را از وي آموخت. ابوالقاسم عيسي بن علي بن عيسي بن داوود بن جرّاح لغت شناس و محدث. ابومحمد هارون تلعكبري فقيه و صاحب كتاب جوامع در علوم دين و ابوعبدالله محمد بن محمد بن نعمان مشهور به شيخ مفيد.

اما شاگردان مرحوم سيد رضي بسيارند و همگي از علماي بزرگ و كم‏نظير عالم تشيع مي‏باشند، كه در اينجا به چند تن از آنان اشاره مي‏كنيم:

سيد عبدالله جرجاني، شيخ محمد حلواني، شيخ جعفر دوريستي، شيخ طوسي، احمد بن علي بن قدامه مشهور به ابن قدامه، ابوالحسن هاشمي، مفيد نيشابوري، ابوبكر نيشابوري خزاعي، قاضي ابوبكر عكبري، مهيار ديلمي و....

اما آثار اين فقيه اديب نيز درخور تحسين است كه عبارتند از:

تلخيص البيان عن مجازات القرآن، حقايق التأويل في متشابه التنزيل، معاني القرآن، خصايص الايمه، الزيادات في شعر ابي تمام، تعليق خلاف الفقهاء، كتاب مجازات آثار النّبويّه، تعليقه بر ايضاح ابي علي، الجيّد من شعر ابي الحجاج، زيادات في شعر ابي الحجاج، مختار شعر ابي‏اسحق الصّابي، ديوان اشعار و نهج البلاغه.

نهج البلاغه

سيدرضي با حشر و نشر عالمان اهل سنت به اين نتيجه رسيد كه در كنار قرآن و سنت گويا امامت از ياد رفته است. از اين­رو تصميم گرفت جايگاه امامت را بر همگان عيان سازد. او خود اين‏گونه مي‏گويد:"عده­اي از دوستان از من خواستند كتابي تأليف كنم كه سخنان برگزيده اميرالمومنين علي(ع) در تمام فنون در آن گرد آيد. خواسته آنان را اجابت كردم و اين كار را شروع نمودم، در حالي كه يقين داشتم سود و نفع معنوي آن بسيار است و به زودي همه را تحت سيطره­ خود قرار خواهد داد."

سيد رضي گرچه فقيه بوده است ولي مردي اديب، شاعر و سخن‏شناس نيز هست. او شيفته سخنان علي(ع) بود و به خاطر همين شيفتگي كه به ادب و به كلمات امام علي(ع) داشته است بيشتر از زاويه فصاحت و بلاغت و ادب به سخنان مولي مي‏نگريسته و به همين جهت در انتخاب آنها اين خصوصيت را در نظر گرفته است يعني آن قسمت‏ها بيشتر نظرش را جلب مي‏كرده است كه از جنبه بلاغت برجستگي خاص داشته است و از اين رو نام مجموعه منتخب خويش را"نهج البلاغه"نهاده است.

موسس اولين دانشگاه اسلامي

سيد رضي علاوه بر نقابت، اميري حاجيان و قضاوت در مظالم را نيز به عهده داشت و از جايگاه معنوي والايي برخودار بود. ولي باز هم در انديشه پيشرفت و غناي علمي شيعه، به تدريس طلاب جوان مي­پرداخت. او با فهمي كه داشت متوجه شد كه تربيت پراكنده طلاب به سود اسلام و تشيع نيست و بايد جايي را به عنوان محل استقرار علمي قرار دهد.

مرحوم شريف رضي با آنكه از تمكن مالي زيادي برخوردار نبود امّا با تلاش فراوان خانه­اي تهيه كرد كه محل رفت و آمد عالمان و طلاب جوان و مشتاق علم شد و در همين خانه نيازمندي­هاي طلاب رفع مي­گرديد. سيدرضي نام دانشگاه خود را"دارالعلم"گذاشت و براي آن، كتابخانه و خزانه­اي با كليهي وسايل تهيه كرد و به هر كدام از طلاب كليدي­ داد تا هرگاه محتاج باشند در انتظار انباردار نمانند و خود نياز خويش را برآورند.

دانشگاه سيد رضي ده­ها سال قبل از تأسيس مدرسه­ نظاميه بغداد بوده است و لذا دانشگاه او اولين دانشگاه اسلامي است.

از نگاه اهل سنت

عبدالملك ثعالبي، شاعر معاصر سيد رضي در كتاب يتيمه الدهر مي‌نويسد:"تازه وارد ده سالگي شده بود كه به سردون شعر پرداخت. او امروز سرآمد شعراي عصر ما و نجيب‌ترين سروران عراق و داراي شرافت نسب و افتخار حسب، و ادبي ظاهر و فضلي باهر و خودداري همه خوبي‌هاست."

خطيب بغدادي در تاريخ بغداد مي‌گويد:"رضي كتابهايي در معاني قرآن نگاشته است كه مانند آن كمتر يافته مي‌شود."

ابن تَغري‏بردي در النجوم الزاهره آورده است:"سيد رضي موسوي، عارف به لغت و احكام و فقه و نحو و شاعري فصيح بود. او همّتي عالي داشت و ديندار بود. او و پدرش و برادرش پيشواي شيعيان بودند."

وفات

سيد رضي در ششم ماه محرم سال 406 قمري در سن 47 سالگي در بغداد چشم از جهان فروبست و عالم تشيّع را در غم و ماتم فرو برد. آورده‏اند برادرش سيد مرتضي استوانه علم و تقوا و سياست از درگذشت مرموز و ناگهاني برادرش چنان متأثر و متأسف شد كه تاب ديدن جنازه او را نياورد و از شدت حزن و اندوه به حرم مقدس كاظمين(ع) پناه برد.

سرانجام جنازه مرحوم سيد رضي تشييع شد و فخرالملك وزير بر جنازه او نماز خواند. پيكر پاك آن عالم انديشمند در خانه‏اش به صورت امانت دفن و بعدها به حرم امام حسين(ع) منتقل شد.

منابع:

نامه جامعه، شماره هفدهم.

سيد رضي، سيد محمدمهدي جعفري.

سيد رضي مؤلف نهج البلاغه، علي دواني.

سيدرضي بر ساحل نهج البلاغه، محمد ابراهيم‏نژاد.

گردآوري و تنظيم: سيدمحمد ناظم‏زاده قمي

سايت ابنا