آيا مراسم عزاداري از دوران صفويه رواج يافت؟

عزاداري بر امام‏حسين عليه السلام از زمان شهادت او بوده است؛ ولي تا زمان آل‏بويه (در سال 352 ق) اين عزاداري مخفي بود. قبل از قرن چهارم، عزاداري براي امام حسين عليه السلام، علني نبود و نهاني در خانه‏ها انجام مي‏گرفت؛ اما در نيمه دوم قرن چهارم، سوگواري در روز عاشورا آشكار و در كوچه و بازار انجام مي‏يافت. عموم مورخان اسلامي - مخصوصاً مورخاني كه وقايع را به ترتيب سنواتي نوشته‏اند؛ از قبيل ابن‌جوزي در كتاب منتظم و ابن‏اثير در كتاب الكامل و ابن‏كثير در كتاب البداية و النهايه و يافعي در مرآت الجنان و ذهبي و ديگران - در ضمن ذكر وقايع سال 352 و سال‏هاي بعد از آن، كيفيت عزاداري شيعه را در روز عاشورا نوشته‏اند.

از جمله ابن جوزي گفته است: در سال 352 معزّالدوله ديلمي، دستور داد مردم در روز عاشورا جمع شوند و اظهار حزن كنند. در اين روز بازارها بسته شد، خريد و فروش موقوف گرديد، قصابان گوسفند ذبح نكردند، هريسه‏پزها، هريسه (حليم) نپختند، مردم آب ننوشيدند، در بازارها خيمه به پا كردند و به رسم عزاداري بر آنها پلاس آويختند، زنان به سر و روي خود مي‏زدند و بر حسين عليه السلام ندبه مي‏كردند.(1) به قول همداني: در اين روز، زنان، موي پريشان در حالي كه (به رسم عزاداري) صورت‏هاي خود را سياه كردند، در كوچه‏ها به راه افتادند و براي عزاي امام حسين عليه السلام سيلي به صورت خود مي‏زدند.(2)

شافعي مي گويد: اين نخستين روزي بود كه براي شهيدان كربلا به طور علني و چنين گسترده سوگواري مي‏شد.(3)

ابن كثير در ضمن وقايع سال 352 گفته است: كه اهل تسنن قدرت منع شيعه را از اين اعمال نداشتند؛ زيرا شماره شيعيان بسيار و نيروي حكومت نيز با ايشان بود.

از سال 352 تا اواسط قرن پنجم - كه آل‏بويه از ميان رفتند - در بيشتر سال‏ها مراسم عاشورا به ترتيب مزبور، كم و بيش انجام مي‏گرفت و اگر عاشورا با عيد نوروز يا مهرگان مصادف مي‏گرديد، انجام مراسم عيد را به تأخير مي‏انداختند.(4)

در همين سال‏ها كه فاطميّان تازه مصر را به تصرف آورده و شهر قاهره را بنا نهاده بودند، مراسم عاشورا در مصر انجام مي‏شد. بنا به نوشته مقريزي: در روز عاشوراي 363، جمعي از شيعيان مطابق معمول خود (از اين جمله معلوم مي‏شد كه مراسم مزبور در سال‏هاي قبل نيز معمول بوده است)، به مشهد كلثوم، و نفيسه (از فرزندان امام حسن عليه السلام) رفتند و در آن دو مكان، شروع به نوحه‏گري و گريه بر امام حسين عليه السلام كردند. مراسم عاشورا در زمان فاطميان هر سال برپا مي‏شد: بازارها را مي‏بستند و مردم دسته جمعي در حالي كه با هم ابياتي در مصيبت كربلا مي‏خواندند و نوحه‏گري مي‏كردند؛ به مسجد جامع قاهره مي‏رفتند.(5)

بعد از آن به دليل در انزوا قرار گرفتن تشيع، مراسم عزاداري خيلي علني نبود، هر چند وضعيت بهتر از قبل زمان آل‏بويه بود. آن چه از بعضي منابع به دست مي‏آيد - خصوصاً كتاب روضة الشهداء كاشفي - قبل از زمان صفويه نيز مجالس سوگواري براي ابي عبدالله عليه السلام برپا مي‏شد. (6)

پس از صفويه به دليل ترويج تشيع، عزاداري شكل عام و علني‏تري به خود گرفت.

1- المنتظم في تاريخ الملوك و الامم، ج 7، ص 15.
2- تكملة تاريخ الطبي، ص 183.
3- مرآت الجنان، ج 3، ص 247.
4- النجوم الزاهرة في ملوك مصر و قاهرة، ج 4،ص 218.
5- الخطط، مقريزي، 2/289. و نيز ر.ك: النجوم الزاهرة، ج 4؛ ص 126، (بخش وقايع سال 366)؛ اتعاظ الحنفاء، مقريزي، ج 2،ص 67 به نقل از: سياهپوشي در سوگ ايمه نور، صص 161-162.
6- مقالات تاريخي، رسول جعفريان، ج اوّل، صفحات 183 - 185، 201-206.


واحد پاسخ به سوالات پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامي

واحد پاسخ به سوالات پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامي