آيا ادعاي جمع‌آوري قرآن در عصر پيامبر صلي‌اللّه‌عليه‌وآله براي انكار فضايل خلفا است؟

استاد جعفر سبحاني

سيوال: آيا ادعاي جمع‌آوري قرآن در عصر پيامبر صلي‌اللّه‌عليه‌وآله براي انكار فضايل خلفا است؟

پاسخ: گردآوري آيات و سوره‌هاي قرآن در عصر رسالت‚ يك حقيقت تاريخي است كه دلا‌يل قطعي آن را ثابت مي‌كند. اصرار بر اين كه قرآن در عصر رسول‌اعظم صلي‌اللّه‌عليه‌وآله گردآوري شده‚ به خاطر حفظ كرامت قرآن و صيانت آن از تحريف است و هدف از آن‚ انكار فضيلتي از خلفا نيست. در واقع اين پندار‚ سوءظني است كه از نظر قرآن ممنوع و حرام است‚ چنان كه خداوند متعال مي‌فرمايد: يا ايها الذين آمنوا اجتنبوا كثيراً من الظنّ انّ بعض‌ الظن اثم (1) اي افراد با ايمان از بسياري از گمان‌ها بپرهيزيد كه پاره‌اي از گمان‌ها گناه است.

شايسته بود كه پرسشگر‚ پيش از اتهام‚ دلا‌يل اين رويداد تاريخي را بررسي نمايد. اينك به برخي از ادله اشاره مي‌كنيم:

1- طبراني در معجم و ابن عساكر در تاريخ خويش از شعبي نقل مي‌كنند: شش نفر از انصار‚ قرآن را در زمان رسول خدا صلي‌اللّه‌عليه‌وآله جمع كرده بودند. آنان عبارتند از: ابي ‌بن كعب‚ زيد ‌بن ثابت‚ معاذ‌ بن جبل‚ ابوالدرداء‚ سعد بن عبيد و ابوزيد. (2)

2-قتاده مي‌گويد: از انس‌بن مالك پرسيدم چه كساني قرآن را در عهد رسول خدا صلي‌اللّه‌عليه‌وآله جمع كرده بودند؟ گفت: چهار نفر و همگي از انصار: ابي ‌بن كعب‚ معاذ ‌بن جبل‚ زيد ‌بن ثابت و ابوزيد. (3)

3- مسروق مي‌گويد: از عبداللّه ‌بن مسعود نزد عبداللّه ‌بن عمر نام برده شد‚ او گفت: من او را دوست دارم. از پيامبر شنيدم كه گفت: قرآن را ازچهار نفر‚ فرا گيريد: عبداللّه ‌بن مسعود‚ سالم‚ معاذ و ابي‌بن‌كعب. (4)

4- نسايي به سند صحيح از عبداللّه ‌بن عمر نقل مي‌كند: من قرآن را جمع كردم و هر شب همه آن را مي‌خواندم‚ خبر به پيامبر صلي‌اللّه‌عليه‌وآله رسيد فرمود: همگي را در يك ماه بخوان.(5)

5- ممكن است چنين تصور شود كه مقصود از جمع‌آوري قرآن به وسيله اين افراد‚ حفظ قرآن است نه كتابت آن در يك مجموعه‚ ولي اين تصور كاملا‌ً بي‌پايه است‚ زيرا حفظ قرآن اختصاص به اين افراد ندارد و حافظان قرآن در عصر آن حضرت‚ به مراتب بيش از اين چهار يا شش نفر بودند و پس از درگذشت پيامبر صلي‌اللّه‌عليه‌وآله در جنگ يمامه‚ شمار زيادي از حافظان قرآن كشته شدند. (6)

6- دعوت به مقابله با سور قرآني (تحّدي)
خدا منكران وحياني بودن قرآن را دعوت به مقابله مي‌كند كه برخيزند و مانند قرآن (7) يا ده سوره‌اي مانند سوره‌هاي آن (8) يا يك سوره كامل (9) مانند سوره‌هاي آن را بياورند‚ و دعوت به چنين مقابله‌اي حاكي از آن است كه مجموع آيات قرآن و سوره‌هاي آن گردآوري شده بود و در اختيار منكران نيز قرار داشت‚ بدين ترتيب چگونه مي‌توان گفت كه قرآن در عصر رسول خدا صلي‌اللّه‌عليه‌وآله پراكنده بوده و هرگز در يك مجموعه جمع نشده بود؟!

7- پيامبر صلي‌اللّه‌عليه‌وآله طبق حديث متواتر در ميان امت دو يادگار گران‌بها گذارده و همگان را بر تمسك و بهره‌گيري از آن دو دعوت نموده‚ آنجا كه فرموده است: اني تارك فيكم الثقلين كتاب‌اللّه و عترتي (10) من در ميان شما دو چيز گران‌بها مي‌گذارم‚ يكي كتاب خدا و ديگري عترت من است.

واژه كتاب به معني مكتوب است‚ اگر قرآن حالت مكتوبي نداشت‚ عنوان كتاب بر آن اطلا‌ق نمي‌شد‚ زيرا هيچ‌گاه سينه حافظان‚ يا سنگ‌هاي صاف و استخوان كتف حيوانات كه ادعا شده كه قرآن بر روي آنها نوشته شده بود‚ كتاب ناميده نمي‌شود.

8- پيامبر گرامي صلي‌اللّه‌عليه‌وآله فرمود: لا‌ صلا‌ة الا‌ بفاتحة الكتاب (11) اگر قرآن وجود مكتوبي نداشت‚ طبعاً نخستين سوره آن نام فاتحةالكتاب به خود نمي‌گرفت.

9- داوري خرد را در اين گستره فراموش نكنيم‚ قرآن يگانه معجزه جاودان پيامبر و منبع استنباط عقيده و شريعت بود‚ آيا ممكن است كه پيامبر خاتم صلي‌اللّه‌عليه‌وآله كه سرآمد همه خردمندان جهان است‚ كتاب خدا را گردآوري نكند و آن را به دست حوادث بسپارد تا همان بلا‌يي كه بر سر سنّت وي آمد‚ بر سر كتاب خدا نيز بيايد؟

10- علا‌قه پيامبر صلي‌اللّه‌عليه‌وآله به حفظ و نشر قرآن و اجر و پاداشي كه براي حافظان مقرر شده است‚ نشان از تدوين قرآن دارد‚ حتي هر موقع فردي از خارج وارد مدينه مي‌شد و اسلا‌م مي‌آورد‚ پيامبر صلي‌اللّه‌عليه‌وآله او را به محضر قاري قرآن مي‌فرستاد تا قرآن را بياموزد. (12) و اينها همه مويد آن است كه قرآن در عصر پيامبر صلي‌اللّه‌عليه‌وآله گردآوري شده بود و در اختيار مسلمانان قرار داشت.

=================
1. حجرات12/.
2. منتخب كنزالعمال: 2 48/.
3. منتخب كنزالعمال:2 52/.
4. صحيح بخاري‚ باب القراء من اصحاب‌النبي: 102/6.
5. الا‌تقان‚ النوع العشرون: /1 124.
6. صحيح بخاري:6 / 98.
7. قل لين اجتمعت الا‌نس والجن علي اين يا›توا بمثل هذاالقرآن يا يا›تون بمثله ولو كان بعضهم لبعض ظهيراً‚ اسراء 88/.
8. قل فاتوا بعشر سور مثله مفتريات‚ هود12/.
9. فاتوا بسورة من مثله بقره 23.
10. صحيح مسلم: 7 / 122; سنن ترمذي: 2 / 307; سنن دارمي: 2 / 432; مسند احمد: 3 / 14‚ 17‚26 و 59; 4 / 366 و 371; 5 / 182 و189; خصايص علويه نسايي/ 20; مستدرك حاكم:3 / 109‚ 148 و 533.
11. سنن بيهقي: /2 63 و 167; سنن دارمي:/1 283; سنن ترمذي: 1 156.
12. مسند احمد:5 / 324


حوزه نيوز