تحقيق سندي درباره‌ي زيارت عاشورا

جناب آقاي دكتر محسن كديور در برخي سخنراني‌ها و گفتگوهاي‌شان، فرازهايي‌چند از زيارت عاشورا را نادرست خوانده‌اند. آن‌زمان پيشنهاد ايشان اين بود كه اين زيارت بدون آن بخش‌ها خوانده شود!!

در اين قسمت، نوشته‌اي مختصر در اثبات درستي سند زيارت عاشورا آورده شده است.

متن حاضر، ترجمه‌ي نامه‌نگاري ميان يكي از اهالي شهر تبريز با آية‌الله سيد موسي شبيري زنجاني، مرجع‌تقليد و رجال‌شناس متبحر معاصر، است. اصل متن در فصلنامه‌ي سفينه، سال چهارم، شماره‌ي 14، به چاپ رسيده و ترجمه‌ي آن با اندكي تغيير توسط پايگاه اينترنتي تراث (www.toraath.com) صورت گرفته است.


باسمه تعالي
مرجع عاليقدر ديني، آية‌الله‌العظمي سيد موسي شبيري زنجاني دام ظله. بعد از عرض سلام و تحيت، نظر جناب‌عالي درخصوص مدارك زيارت عاشورا از جهت صحت و سقم سند آن چيست؟ اين سؤال به‌خاطر رفع شبهه‌ي ايجاد شده براي بعضي از مؤمنين است.
و السلام عليكم و رحمة الله و بركاته
10/1/86

پاسخ:

باسمه تعالي

تأييدات غيبي كه از طرق معتبر درباره‌ي زيارت عاشورا رسيده، به خودي خود بر اعتبار اين زيارت شريفه دلالت دارد. همچنين سند ذكرشده در كتاب مصباح‌المتجهد [اثر شيخ طوسي] در خصوص اين زيارت صحيح است.

توضيح اين‌كه در مصباح‌المتهجد بعد از نقل زيارت سيدالشهداء عليه‌السلام كه راوي آن علقمه است، چنين آمده:

«محمد بن خالد طيالسي، از سيف بن عميرة نقل‌كرده كه همراه صفوان بن مهران جمّال و جمعي از اصحاب به‌سوي نجف رفتيم. وقتي كه از زيارت فارغ شديم، صفوان روي خود را به سمت ناحيه‌ي اباعبدالله عليه‌السلام [= كربلا] برگرداند و به ما گفت: از اين مكان (نزد سر مبارك اميرالمؤمنين)، امام حسين عليه-السلام را زيارت كنيد كه امام صادق عليه‌السلام از اينجا به آن حضرت اشاره كردند درحالي‌كه من در خدمت‌شان بودم.

راوي گفت: پس صفوان همان زيارتي را كه علقمة بن محمد حضرمي از امام باقر عليه‌السلام در روز عاشورا نقل كرده خواند....»

ظاهر اين عبارت اين است كه امام صادق عليه‌السلام به‌سمت مرقد مطهر امام حسين عليه‌السلام با همان زيارتي كه علقمه از امام باقر عليه‌السلام نقل كرده اشاره فرمود و به اين زيارت ايشان را خطاب كرد.

در اين طريق سند، در وثاقت سيف بن عميرة و صفوان بن مهران حرفي نيست. سخن تنها در دو مسأله است:

يكي از مسير سند [از شيخ طوسي] تا محمد بن خالد طيالسي، و ديگري در وثاقت خود محمد بن خالد.
در اثبات اعتبار وثاقت راويان اين روايت تا محمد بن خالد طيالسي دو رويكرد وجود دارد:

رويكرد اول: ظاهر عبارت «محمد بن خالد روايت كرد.» (رَوي محمد بن خالد) در مقابل «از محمد بن خالد نقل‌شد.» (رُوِيَ عن محمد بن خالد)، درستي نسبت روايت به محمد بن خالد طيالسي را نزد شيخ طوسي ثابت مي‌كند و اين مسأله در اعتبار سند روايت از اين جهت كافي است.

رويكرد دوم: ظاهر اين است كه حديث مذكور از كتاب محمد بن خالد طيالسي است. شيخ طوسي كتابي را به محمد بن خالد در فهرست خود نسبت داده و آن كتاب را از طريق حسين بن عبيدالله غضايري از احمد بن محمد بن يحيي عطار از پدرش از محمد بن علي بن محبوب از او (محمد بن خالد طيالسي) روايت كرده است.
و همه‌ي اين افراد از بزرگان و معتمدين اماميه هستند.

و اما احمد بن محمد بن يحيي عطار، از مشايخ اجازه است و مشايخ اجازه بر اساس تحقيق از توثيق بي‌نيازند.

كلام در وثاقت محمد بن خالد طيالسي باقي ماند كه امور زير به اين مسأله اشاره دارند:

اول: روايت محمد بن علي محبوب ـ كه از بزرگان شيعه است ـ كه از محمد بن خالد نوشته و اين بر اعتماد او بر طيالسي دلالت دارد؛

دوم: قرارگرفتن طيالسي در طريق نقل ثقات (معتمدان) از كتب اصحاب (اصول). از آن‌ها سيف بن عميرة و محمد بن معروف را مي‌توان نام برد. كتاب اين‌دو را محمد بن جعفر رزاز ـ كه از بزرگان مشايخ معتمد شيعه است ـ از محمد بن خالد طيالسي از آن‌دو نقل كرده و اين مسأله هم دليل اعتماد رزاز به طيالسي است.
يكي ديگر از اصول، اصل رزيق بن زبير است كه عبدالله بن جعفر حميري از محمد بن خالد طيالسي از او نقل كرده‌اند. همچنين حميد بن زياد ـ كه شيخ طوسي و نجاشي علي‌رغم واقفي‌بودنش او را توثيق كرده‌اند ـ از محمد بن خالد طيالسي اصول بسياري روايت كرده است؛

سوم: اين‌كه بسياري از ثقات از اصحاب علاوه بر آنچه ذكرش گذشت، از او روايت نقل كرده‌اند. مانند سعد بن عبدالله، سلمة بن خطاب كه وثاقت او نيز اثبات شده است، پسر طيالسي (عبدالله بن محمد بن خالد)، علي بن ابراهيم، علي بن سليمان الزراري، محمد بن حسن صفار، محمد بن حسين (همان محمد بن حسين بن ابي‌الخطاب)، و معاوية بن حكيم.

اين مسايل از قوي‌ترين نشانه‌ها بر وثاقت محمد بن خالد طيالسي هستند و هيچ مذمت حتي از ابن-غضايري كه مذمت بسياري از ثقات اشتباهاً از او نقل مي‌شود، از وي نيامده است. پس هيچ كلامي در وثاقت محمد بن خالد طيالسي باقي نمي‌ماند. بنابراين؛ معلوم شد كه اين طريق براي زيارت عاشورا صحيح است.

موسي حسيني (شبيري) زنجاني
1428/1/20

تراث